Evlerde çekmecelerde unutulan eski telefonlar, bitmiş piller ve kullanılmayan elektronik cihazlar tüketici için paraya, girişimci için yeni iş alanına, sanayi için ise hammaddeye dönüşüyor. Kullanılabilir cihazlar yenilenerek yeniden satılırken, ömrünü tamamlayan elektroniklerin içindeki altın, gümüş, bakır, paladyum ve nikel gibi değerli metaller de ekonomiye geri kazandırılıyor.
2030'DA 82 MİLYON TONA ULAŞACAK Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) ile Birleşmiş Milletler Eğitim ve Araştırma Enstitüsü'nün (UNITAR) hazırladığı Global E-Waste Monitor raporuna göre, dünyada oluşan elektronik atık miktarı 62 milyon tonu geçti. Buna rağmen bu atıkların yalnızca yüzde 22.3'ü kayıtlı şekilde geri dönüştürülebiliyor. Mevcut eğilim devam ederse, küresel elektronik atık miktarının 2030 yılında 82 milyon tona ulaşacağı öngörülüyor. Elektronik Atıkların Geri Dönüşümünü Destekleme Derneği'nin (EAGD) verilerine göre de Türkiye'de her yıl yaklaşık 700 bin ton elektronik atık oluşuyor. Bu atıkların geri kazanılmasıyla ekonomiye kazandırılabilecek potansiyel değerin 700 milyon euroya ulaştığı belirtiliyor. Buna karşın Türkiye'de elektronik atıkların yalnızca yüzde 5'i geri dönüştürülebiliyor.
62 MİLYAR DOLAR EDİYOR Elektronik atıklar, ülkeler açısından stratejik bir hammadde kaynağı olarak öne çıkıyor. Bu nedenle birçok ülke, elektronik atıkları artık yalnızca bir çevre sorunu değil, aynı zamanda döngüsel ekonominin temel unsurlarından biri olarak değerlendiriyor. Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) ile Birleşmiş Milletler Eğitim ve Araştırma Enstitüsü'nün (UNITAR) hazırladığı Global E-Waste Monitor raporuna göre, geri dönüştürülemeyen elektronik atıkların içinde, yeniden ekonomiye kazandırılabilecek yaklaşık 62 milyar dolar değerinde altın, bakır, alüminyum ve diğer stratejik ham maddeler bulunuyor. İTÜ Sıfır Atık Enstitüsü uzmanlarının verdiği bilgilere göre tek bir cep telefonundan, modele bağlı olarak yaklaşık 25-35 miligram altının yanı sıra gümüş, bakır, paladyum ve nikel gibi değerli metaller de geri kazanılabiliyor.
EVLERDEKİ ATIK PARA EDER Mİ? Türkiye'de 85 milyonluk nüfus için kişi başına yalnızca 3-5 kilogram kullanılmayan elektronik cihazın evlerde biriktiği varsayılıyor. Uzmanlara göre bu dönüşüm hane başına 700 TL ile 8.000 TL arasında bir gelir kapısı yaratabilir. Eski elektronik cihazlardan hâlâ kullanılabilecek durumdaki telefon, tablet ve diğer elektronikler kontrol, onarım ve test süreçlerinden geçirilerek yeniden ekonomiye kazandırılabiliyor. Ticaret Bakanlığı'nın hazırladığı Yenilenmiş Ürünler Hakkında Yönetmelik 1 Ağustos'ta yürürlüğe girdi. Buna göre Yenileme Merkezleri ikinci el teknolojik ve elektronik eşyaları (cep telefonu, tablet, akıllı saat, bilgisayar, oyun konsolu, modem, televizyon vb.) yasal standartlara uygun olarak toplayıp, arızalarını giderip yeniliyor, sertifikalandırıp satışa sunuyor. Ekonomik ömrünü tamamen dolduran cihazlarda ise geri dönüşüm devreye giriyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Depişikliği Bakanlığı, 2012'de Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların (AEEE) Kontrolü Yönetmeliği çıkardı. O tarihten sonra Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği tarafından yetkilendirilen özel sektör kuruluşları atık toplamaya başladı.
NASIL EKONOMİYE DÖNECEK? Vatandaş açısından sistem oldukça basit. İlk olarak evde kullanılmayan elektronik cihazların ayrılması gerekiyor. Çalışan veya onarılabilecek ürünler ikinci el ya da yetk-i li yenileme kanallarında değerlendirilebiliyor. Artık kullanılamayacak durumdaki cihazlar ise çöpe atılmak yerine belediyelerin atık getirme merkezlerine veya üreticiler ve lisanslı işleme tesislerinin oluşturduğu transfer noktalarına teslim edilebiliyor. Kamu dışında evden elektronik atık toplayan özel şirket ve girişimler var. Örneğin GeriGelir, elektronik dahil çeşitli atıklar için uygulamadan talep oluşturulduğunda kapıdan toplama yapıyor. EAG Geri Dönüşüm de yine bilgisayar, laptop, hard disk, anakart ve diğer elektronik hurdaları adresten satın alıyor. Katkısan Geri Dönüşüm de İstanbul'da evler- den elektronik atık topluyor.
E-ATIKLARINIZI NASIL TESLİM EDEBİLİRSİNİZ? BELEDİYEYİ YA DA BAKANLIĞI ARAYIN: İlçe belediyelerinin elektronik atık toplama hizmetlerine başvurabilirsiniz. Bazı belediyeler randevuyla evden ücretsiz alım da yapıyor. Çevre ve Şehircilik il ve ilçe müdürlükleri de aynı hizmetlere aracılık ediyor. ÖZEL ŞİRKETLERİ ARAYIN: Atıklarınız için anında ödeme yapan lisanslı geri dönüşüm şirketleri var. Ancak bu şirketlerin birçoğu 1 tonun aşağısında bireysel atıkları toplamıyor. YENİSİ GELİRKEN ESKİSİNİ VERİN: Yeni televizyon, buzdolabı veya çamaşır makinesi eve teslim edilirken aynı türdeki eski cihazınızı ücretsiz teslim edebilirsiniz. MAĞAZAYA BIRAKIN: 400 metrekare ve üzerindeki elektronik satış alanlarında, dış boyutu 25 santimetreden küçük elektronik atıklar yeni ürün satın alma şartı olmadan ücretsiz bırakılabiliyor. ATIK GETİRME MERKEZİNE GÖTÜRÜN: Belediyelerin sabit ve mobil Atık Getirme Merkezleri eski telefon, bilgisayar, kablo ve diğer elektronik atıkları kabul ediyor. ÇALIŞIYORSA HURDAYA VERMEYİN: Kullanılabilir telefon, tablet ve bilgisayarlar yetkili yenileme veya ikinci el kanallarında yeniden ekonomiye kazandırılabiliyor. ÇÖPE ATMAYIN: Kullanım ömrünü tamamlayan elektronik cihazların çöpe atılması, kurşun, cıva ve benzeri zararlı maddelerin toprağa ve su kaynaklarına karışmasına yol açıyor.
